AI bị lợi dụng để dựng bằng chứng giả, người bán online đang đối mặt làn sóng lừa đảo mới

Trong suốt hơn một thập kỷ qua, thương mại điện tử phát triển bùng nổ dựa trên một nền tảng tưởng chừng đơn giản nhưng vô cùng mong manh: niềm tin. Người mua tin rằng sản phẩm họ nhận được sẽ đúng như mô tả. Người bán tin rằng khách hàng sẽ trung thực khi phản hồi. Và các nền tảng tin rằng những bằng chứng trực quan như hình ảnh, video do người dùng cung cấp phản ánh sự thật khách quan.

Hình ảnh sản phẩm bị lỗi, bị vỡ, bị trầy xước hay hư hỏng trong quá trình vận chuyển từ lâu đã trở thành “chứng cứ vàng” để các nền tảng xác thực yêu cầu hoàn tiền. Chỉ cần một bức ảnh đủ thuyết phục, người mua có thể dễ dàng nhận lại tiền mà không cần trải qua quy trình kiểm tra phức tạp. Cơ chế này được thiết kế để bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao trải nghiệm mua sắm.

Tuy nhiên, chính sự đơn giản và nhân văn ấy đang bị trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) lợi dụng một cách tinh vi. Khi công nghệ có thể tạo ra hình ảnh và video giả mạo với độ chân thực ngày càng cao, hệ thống niềm tin vốn mong manh của thương mại điện tử bắt đầu xuất hiện những vết nứt đáng lo ngại.

Không còn là những chiêu trò chỉnh sửa ảnh thô sơ như trước, làn sóng gian lận mới đang sử dụng AI như một “đồng phạm công nghệ”, tạo ra những bằng chứng hoàn tiền phi lý nhưng lại đủ sức qua mặt các hệ thống kiểm duyệt tự động. Người bán trở thành nạn nhân, còn nền tảng đứng trước bài toán nan giải giữa bảo vệ khách hàng và duy trì công bằng cho hệ sinh thái.

Mua Phần Mềm Bản Quyền Chính Hãng Giá Rẻ

1. Các nền tảng mua sắm trực tuyến và sự phụ thuộc vào hình ảnh “từ người thật”

Hầu hết các nền tảng thương mại điện tử hiện nay, từ những ông lớn toàn cầu cho tới các hệ sinh thái nội địa, đều vận hành trên một giả định chung: phần lớn người mua là trung thực. Chính vì vậy, quy trình hoàn tiền thường được thiết kế theo hướng ưu tiên trải nghiệm khách hàng, giảm thiểu rào cản và thủ tục.

Trong bối cảnh hàng triệu giao dịch diễn ra mỗi ngày, việc yêu cầu kiểm tra vật lý từng sản phẩm là bất khả thi. Thay vào đó, hình ảnh và video do khách hàng cung cấp trở thành công cụ xác thực chính. Một bức ảnh chiếc cốc bị nứt, một video cho thấy hộp hàng móp méo, hay một gói thực phẩm bị hư hỏng là đủ để hệ thống đưa ra quyết định.

Cách làm này từng hoạt động hiệu quả trong nhiều năm, bởi việc tạo ra bằng chứng giả mạo đòi hỏi công sức, kỹ năng và thời gian. Không phải ai cũng đủ khả năng dựng lên một hiện trường “sản phẩm lỗi” đủ thuyết phục. Chi phí gian lận thường cao hơn lợi ích nhận được, khiến hành vi này không phổ biến.

Nhưng sự xuất hiện của Generative AI đã đảo ngược hoàn toàn cán cân đó.

Ngày nay, chỉ với vài dòng mô tả (prompt), một người không có bất kỳ kỹ năng thiết kế nào cũng có thể tạo ra hình ảnh sản phẩm bị hư hỏng với ánh sáng, chất liệu và bối cảnh cực kỳ chân thực. Video AI thậm chí còn có thể mô phỏng chuyển động, đổ bóng và chi tiết vật lý một cách đáng kinh ngạc. Rào cản kỹ thuật gần như biến mất, mở đường cho gian lận ở quy mô lớn.

2. AI “tiếp tay” tạo ra những bằng chứng hoàn tiền phi lý

Tại Trung Quốc, một trong những thị trường thương mại điện tử lớn và cạnh tranh nhất thế giới, làn sóng lừa đảo hoàn tiền bằng AI đang bùng phát mạnh mẽ. Trên các nền tảng mạng xã hội như Tiểu Hồng Thư (RedNote) và Douyin (TikTok Trung Quốc), hàng loạt chủ shop đã chia sẻ câu chuyện “dở khóc dở cười” khi nhận được những bằng chứng hoàn tiền kỳ quặc đến mức phi logic.

Điểm chung của các trường hợp này là: hình ảnh trông rất thật ở cái nhìn đầu tiên, nhưng càng soi kỹ càng thấy vô lý.

Một người bán ga trải giường cho biết họ nhận được bức ảnh sản phẩm bị xé nát thành từng mảnh nhỏ. Vải bị rách vụn, đường xé trông rất tự nhiên, đủ để khiến hệ thống tự động chấp nhận yêu cầu hoàn tiền. Nhưng khi quan sát kỹ nhãn mác, người bán phát hiện các ký tự tiếng Trung trên đó hoàn toàn vô nghĩa, được ghép lại một cách ngẫu nhiên.

Một trường hợp khác liên quan đến đồ gia dụng càng khiến cộng đồng người bán bức xúc. Người mua gửi ảnh một chiếc cốc gốm bị “nứt”, nhưng vết nứt lại có kết cấu giống như giấy bị xé thành từng lớp. Bề mặt gốm vốn đặc và giòn, không thể bong tróc theo cách đó. “Ai có thể xé một chiếc ly gốm như xé giấy được chứ?”, người bán đặt câu hỏi đầy bất lực.

Những chi tiết phi lý này thường chỉ lộ ra khi con người quan sát kỹ. Trong khi đó, các hệ thống xét duyệt tự động lại dễ dàng bị đánh lừa bởi hình ảnh “đủ giống thật” ở mức tổng thể.

3. Vụ việc cua sống trên Douyin: Khi AI vượt ranh giới trò gian lận vặt

Đỉnh điểm của làn sóng gian lận này là vụ việc xảy ra trên Douyin vào tháng 11, liên quan đến một người bán cua sống. Khách hàng gửi video cho thấy những con cua đã chết khi nhận hàng, thậm chí dùng tay chọc vào để chứng minh tình trạng sản phẩm.

Với hầu hết người bán, đây có lẽ đã là bằng chứng đủ để chấp nhận hoàn tiền. Tuy nhiên, chủ shop đã nhận ra điều bất thường ngay từ những chi tiết tưởng chừng rất nhỏ. Theo ông, chưa từng có trường hợp cua chết mà chân lại chổng ngược lên trời theo cách như trong video.

Sự nghi ngờ thôi thúc người bán kiểm tra kỹ hơn. Khi đối chiếu hai video khách hàng gửi, ông phát hiện số lượng cua và giới tính của chúng không khớp nhau. Thậm chí, trong một khung hình, có con cua xuất hiện… chín cái chân.

Sự việc được trình báo lên cơ quan chức năng. Sau quá trình điều tra, cảnh sát xác định video là giả mạo bằng công nghệ AI. Người mua đã bị tạm giữ và đây được xem là vụ lừa đảo hoàn tiền bằng AI đầu tiên tại Trung Quốc bị xử lý pháp lý công khai.

Vụ việc này không chỉ gây chấn động cộng đồng người bán, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo cho toàn bộ ngành thương mại điện tử: AI không còn là công cụ thử nghiệm, mà đã trở thành phương tiện phạm tội thực sự.

4. Lỗ hổng trong chính sách hoàn tiền

Theo chia sẻ của nhiều thương nhân, những kẻ gian lận thường không chọn ngẫu nhiên sản phẩm để ra tay. Chúng nhắm tới các danh mục có chính sách hoàn tiền linh hoạt nhất, nơi người bán ít khả năng yêu cầu gửi trả hàng.

Thực phẩm tươi sống là một ví dụ điển hình. Với lý do an toàn vệ sinh, nhiều nền tảng cho phép hoàn tiền mà không cần hoàn hàng nếu sản phẩm bị hỏng. Mỹ phẩm giá rẻ và đồ dễ vỡ cũng nằm trong nhóm này, bởi chi phí vận chuyển ngược đôi khi còn cao hơn giá trị sản phẩm.

Chính những chính sách được xây dựng để bảo vệ trải nghiệm người tiêu dùng lại vô tình tạo ra “điểm mù” cho hành vi gian lận. Khi kết hợp với AI tạo sinh, điểm mù đó bị khuếch đại thành lỗ hổng lớn.

Người bán đứng trước lựa chọn khó khăn: chấp nhận hoàn tiền để tránh đánh giá xấu và rắc rối, hay kiên quyết khiếu nại với nguy cơ mất khách và tốn thời gian. Trong nhiều trường hợp, thiệt hại tài chính nhỏ nhưng tích tụ lâu dài sẽ bào mòn lợi nhuận và động lực kinh doanh.

Dù Trung Quốc đang là điểm nóng, hiện tượng này không hề giới hạn trong phạm vi một quốc gia. Forter, một công ty chuyên phát hiện gian lận có trụ sở tại New York, cho biết số lượng hình ảnh chỉnh sửa hoặc tạo hoàn toàn bằng AI trong các yêu cầu hoàn tiền đã tăng hơn 15% trên toàn cầu kể từ giữa năm 2024.

Thời điểm này trùng hợp với sự bùng nổ của các công cụ tạo ảnh AI dễ sử dụng, giá rẻ hoặc thậm chí miễn phí. Những công cụ từng dành cho designer chuyên nghiệp nay đã trở nên phổ biến với đại chúng, kéo theo hệ quả ngoài mong muốn.

Michael Reitblat, CEO của Forter, cảnh báo rằng tội phạm có tổ chức cũng đã nhanh chóng nhập cuộc. Không còn là những cá nhân gian lận nhỏ lẻ, nhiều nhóm đã xây dựng quy trình bài bản: sử dụng AI tạo hình ảnh sản phẩm bị móp méo, nứt vỡ, kết hợp với mạng lưới tài khoản ảo, thay đổi IP liên tục để gửi hàng loạt yêu cầu hoàn tiền.

Chỉ trong thời gian ngắn, một số nhóm đã thực hiện các vụ gian lận trị giá hơn 1 triệu USD, gây quá tải cho hệ thống xét duyệt và khiến việc truy vết trở nên vô cùng khó khăn.

Về bản chất, thương mại điện tử không thể vận hành nếu thiếu niềm tin. Mọi quy trình, chính sách và trải nghiệm đều được thiết kế dựa trên giả định rằng đa số người dùng hành xử trung thực. Khi giả định này bị lung lay, toàn bộ hệ sinh thái phải đối mặt với khủng hoảng.

Một số người bán bắt đầu tìm đến chính AI để chống lại AI. Các công cụ phân tích hình ảnh, phát hiện dấu hiệu chỉnh sửa hay tạo sinh được triển khai như một lớp phòng vệ mới. Tuy nhiên, đây là cuộc chạy đua công nghệ không cân sức. Khi AI tạo sinh ngày càng tinh vi, khả năng phát hiện của AI đối trọng cũng phải liên tục nâng cấp.

Trong khi đó, các nền tảng thương mại điện tử thường do dự trong việc đứng hẳn về phía người bán, bởi rủi ro làm tổn hại trải nghiệm người mua. Chỉ cần một chính sách quá cứng nhắc, làn sóng phản ứng tiêu cực từ khách hàng chân chính có thể bùng nổ.

Nếu các nền tảng thắt chặt quy trình hoàn tiền, yêu cầu nhiều bằng chứng hơn, hoặc kéo dài thời gian xử lý, người mua trung thực sẽ là những người chịu thiệt đầu tiên. Nhưng nếu không hành động, gian lận sẽ tiếp tục gia tăng, đẩy chi phí rủi ro sang phía người bán và cuối cùng là toàn bộ hệ sinh thái.

5. Góc nhìn từ design và công nghệ

Ở góc độ một người làm design lâu năm, vấn đề này không chỉ là câu chuyện gian lận tài chính, mà còn là khủng hoảng về tính xác thực của hình ảnh. Trong nhiều thập kỷ, hình ảnh được xem là bằng chứng trực quan mạnh mẽ nhất. “Seeing is believing”: thấy tận mắt thì tin.

Generative AI đang phá vỡ quy ước ngầm đó. Khi hình ảnh có thể được tạo ra mà không cần vật thể thật, khái niệm “bằng chứng trực quan” buộc phải được định nghĩa lại. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến thương mại điện tử, mà còn lan sang báo chí, pháp lý và truyền thông nói chung.

Đối với ngành design, đây là thời điểm cần nhìn nhận lại vai trò đạo đức của công nghệ. AI là công cụ trung tính, nhưng cách con người sử dụng nó sẽ quyết định tác động xã hội. Khi ranh giới giữa sáng tạo và gian lận trở nên mong manh, trách nhiệm không chỉ thuộc về người dùng cuối, mà còn nằm ở nhà phát triển và nền tảng phân phối.

Thương mại điện tử được xây dựng cho con người, dựa trên niềm tin giữa con người với con người. Nhưng khi AI ngày càng can thiệp sâu vào quá trình đó, việc duy trì hệ thống ấy trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Chiêu trò dùng AI tạo hình ảnh sản phẩm lỗi để lừa đảo hoàn tiền chỉ là một biểu hiện sớm của vấn đề lớn hơn: khi công nghệ vượt quá khả năng kiểm soát của các chuẩn mực xã hội hiện tại. Cách chúng ta phản ứng hôm nay sẽ định hình tương lai của thương mại số trong nhiều năm tới.

Công Ty TNHH Phần Mềm SADESIGN

Mã số thuế: 0110083217

Liên Hệ Zalo

Liên Hệ Hotline

Liên Hệ Facebook